Wioski opuszczone Cypru — 15 osad porzuconych po 1974, które wciąż stoją puste

Cypr ma tysiące kilometrów kwadratowych normalnie zamieszkałego terytorium. Ale ma też kilkadziesiąt wiosek, które stanęły w miejscu — dosłownie. Porzucone w ciągu kilku godzin lub dni po inwazji tureckiej w sierpniu 1974 roku, stoją od pięciu dekad z rozbłysłą ceramiką na półkach, kalendarzami zatrzymanymi na lipcu lub sierpniu 1974, wgniecionymi w trawę śladami butów sprzed 50 lat.

To nie atrakcja turystyczna z tabletem przy wejściu. To miejsca, do których dostęp jest często utrudniony, niekiedy nielegalny (po obu stronach granicy), a samo pojawienie się w nich wymaga szacunku wobec ludzi, którzy je porzucili i nigdy nie wrócili.

Kontekst — dlaczego wioski opustoszały

Latem 1974 roku Cypr przeszedł przez dwa traumatyczne uderzenia:

• 15 lipca 1974: Puczystowski zamach stanu wspierany przez grecką juntę wojskową, mający doprowadzić do enosis (zjednoczenia z Grecją).
• 20 lipca 1974: Turecka interwencja zbrojna — "Operacja Attila" — uzasadniona oficjalnie ochroną Turków cypryjskich.
• 14–16 sierpnia 1974: Drugi etap tureckiej ofensywy — zajęcie 37% terytorium wyspy.

W ciągu kilku tygodni:

• Ok. 160 000 Greków cypryjskich uciekło z północy na południe
• Ok. 45 000–60 000 Turków cypryjskich przeniosło się z południa na północ

Wioski opuszczone przez Greków na północy pozostają często nienaruszone — Turcy i żołnierze tureccy weszli, kiedy większość mieszkańców już uciekła. Niektóre wsie zostały zasiedlone przez Turków cypryjskich lub Turków z Anatolii sprowadzonych przez rząd turecki. Inne stoją puste do dziś.

Strefa Buforowa ONZ — wsi porzucone w "ziemi niczyjej"

Najdziwniejsze i najbardziej dostępne (choć z ograniczeniami) wioski opuszczone leżą w Strefie Buforowej ONZ — pasie terenu między stroną grecką a turecką, szerokości od kilku metrów do kilku kilometrów.

Varosha (Maraş) — GPS: 35.115°N, 33.940°E

Varosha to nie wioska — to dzielnica turystyczna Famagusty, jedna z największych namorskich destynacji turystycznych wschodniej części Morza Śródziemnego z lat 60–70. XX wieku. W 1974 roku miasto liczyło ok. 39 000 mieszkańców (głównie Greków cypryjskich), z nowoczesnymi hotelami, apartamentowcami i plażami.

W sierpniu 1974 roku mieszkańcy Varosha uciekli do "chwilowego" schronienia. Wróciło 0.

Varosha przez 48 lat była zamknięta przez turecką armię — druty kolczaste, posterunki, zakaz fotografowania. W 2020 roku Turcja częściowo otworzyła dostęp do plaży Varosha dla turystów (kontrowersyjna decyzja, potępiona przez Radę Bezpieczeństwa ONZ). Część dzielnicy wciąż zamknięta.

Co zobaczyć: sklepy z wystawami pamiątającymi lata 70. (buty, ubrania za szybą), wielopiętrowe hotele z rosnącymi na balkonach drzewami, asfalt wbity od korzeni. Fotoreporterzy i urbexerzy (eksploratorzy porzuconych miejsc) płacą wysokie ceny za nielegalne wejścia.

Wioski w Strefie Buforowej — dostępne dla odwiedzin

Pyla (Πύλα / Pile) — GPS: 34.964°N, 33.657°E

Pyla to jedyna wioska na Cyprze, gdzie Grecy cypryjscy i Turcy cypryjscy mieszkają razem — w strefie buforowej ONZ. Ok. 800 mieszkańców, mieszana populacja, dwa kafenio (jedno greckie, jedno tureckie, kilka metrów od siebie). Żołnierze ONZ patrolują ulicę.

To nie jest miejsce porzucone, ale symbol: dwuetniczne współżycie możliwe, choć kruche.

Athienou / Athna — wioska podzielona strefą przez środek. Część po stronie greckiej (ok. 4000 mieszkańców), część po tureckiej — porzucona, widoczna za ogrodzeniem.

Wioski opuszczone na północy — dostępne przez punkty przejścia

Lapithos (Lapta) — GPS: 35.344°N, 33.174°E. Dystryktu Kyrenia, dziś zamieszkany przez Turków cypryjskich i Anatolijczyków. Greckie kościoły i domy wciąż stoją, część zamieniona lub w ruinie.

Eptakomi (Yialousa) — wioska na Półwyspie Karpas. Przed 1974 rokiem ok. 2000 mieszkańców. Po 1974 roku większość uciekła. Kilkudziesięciu starszych Greków zostało — przez lata w izolacji, bez swobody poruszania. Dziś kościół czynny.

Rizokarpaso (Dipkarpaz) — na końcu Półwyspu Karpas. Zamieszkana przez "enklawitów" — Greków, którzy nie wyjechali w 1974 roku. W 1974 roku było ich ok. 10 000, dziś ok. 300–400 (głównie starzy). Kościół Agios Synesios czynny, nowe pokolenia prawie nie ma.

Wioski porzucone przez Turków na południu

Podział nie dotknął tylko Greków. Turcy cypryjscy porzucili wiele wiosek na południu:

Episkopi — nie mylić z Episkopi wojskowym przy Limassol. Wioska w okolicach Larnaki, porzucona przez Turków w 1974 roku, dziś niezamieszkała, stopniowo rozbierana przez okolicznych mieszkańców na materiał budowlany.

Arsos — wioska w dystrykcie Limassol, dawniej mieszana, część domów turecka porzucona.

Paradoks: porzucone domy tureckie na południu są często w lepszym stanie niż greckie na północy — bo władze cypryjskie nie zasiedlały ich, uznając je za "cudzą własność". Na północy część domów greckich zasiedlona przez Turków z Anatolii.

Jak odwiedzić — etyka i logistyka

Varosha: Strefa dostępna częściowo — plażę można odwiedzić przez przejście Deryneia (południe) lub z Famagusty (północ). Fotografowanie ograniczone w wielu częściach, mimo liberalizacji 2020.

Wioski w Strefie Buforowej: Pyla dostępna bez ograniczeń — jedź tam i porozmawiaj z mieszkańcami.

Wioski na Karpasie (przez punkt przejścia): Dostępne po przekroczeniu granicy przez Pergamos lub Ledra Street. Karpas Półwysep jest piękny przyrodniczo — dzikie osły, plaże niecomercyjne.

Etyka: Fotografowanie opuszczonych domów prywatnych bez zgody właściciel jest problematyczne — mimo że właściciel jest nieobecny, dom nie jest "niczyj". Nie wchodź do prywatnych zabudowań bez wyraźnego pozwolenia lub ogrodzenia publicznego dostępu.

Poszukujesz noclegów blisko granicy, Strefy Buforowej lub jako bazy do wyjazdów na północ i Karpas? Hotele w Larnace i wschodnim Limassol z łatwym dostępem do punktów granicznych znajdziesz na CyprusBooker filtr "Larnaka" lub "pas graniczny Deryneia".