Królowie Kition — fenicki Cypr i ślady, które wciąż znajdują archeolodzy w Larnace

Larnaka jest dla większości turystów lotniskiem wylotowym i plażą przy hotelu. Niewielu wie, że pod gruntami nowoczesnego miasta kryje się jedno z najważniejszych fennickich miast starożytnego świata: Kition — którego historia sięga 1400 p.n.e. i które przez 600 lat było rządzone przez fennickich królów z linii z Tyru.

Kition (Κίτιον) dało imię całej wyspie w językach semickich — hebrajskie "Kittim" (כִּתִּים) w Biblii oznacza wyspę Cypr lub ludy z Cypru. To przez Kition Cypr wszedł do świadomości bliskowschodniej jako "wyspa za morzem".

Kim byli Fenicjanie i dlaczego przybyli na Cypr

Fenicjanie (łac. Phoenices, gr. Φοίνικες) to kupcy, żeglarze i osadnicy z wybrzeża dzisiejszego Libanu i Syrii (Tyr, Sydon, Byblos). W I tysiącleciu p.n.e. stworzyli najrozleglejszą sieć handlową starożytnego świata — od Kartaginy (Tunezja) przez Sardynię, Sycylię, Maltę aż do Gadesów (Kadyks, Hiszpania).

Cypr był dla Fenicjan skarbnicą: miedź (stąd łacińska nazwa "Cuprum" → Cypr), drewno cedrowe do budowy statków, zboże, oliwa. Pierwsze fennickie osiedla na Cyprze datują się na ok. 900 p.n.e., ale dominacja Kition jako fenickiego miasta — po 820 p.n.e., kiedy król Tyru Pygmalion (brat legendy o Pyg malionie — rzeźbiarzu) wysłał kolonistów.

Dynastia Kitionejska — 600 lat fennickich królów

Lista znanych królów Kition z inskrypcji:

• Baalmelek I — ok. 470 p.n.e. Pierwsza inskrypcja fennicka z Kition wymieniana przez imię.
• Azubaal — syn Baalmeleka. Inskrypcja na sarkofagu znalezionym w 1879 roku.
• Baalmelek II — ok. 425 p.n.e. Jego inskrypcje na monetach są jedynym dowodem istnienia własnej mennicy Kition.
• Pumiyathon (Pygmalion) — ok. 361–312 p.n.e. Ostatni król Kition. Poparł perskiego króla Artakserksesa III przeciw Aleksandrowi Macedońskiemu — błąd polityczny. Po śmierci Aleksandra w 323 p.n.e. Ptolemeusz I zdobył Cypr i zlikwidował wszystkie lokalne "królestwa", w tym Kition, w 312 p.n.e.

Dynastia kitionejska trwała co najmniej 150 lat w formie udokumentowanej. Posługiwała się językiem fennickim (alfabet semicki, czytany od prawej do lewej), religia: kult Astarte (odpowiedniki: fenicka bogini miłości i płodności = grecka Afrodyta).

Wykopaliska w Larnace — co znaleziono

Pierwsze systematyczne wykopaliska w Kition prowadziły cypryjski department starożytności od lat 60. XX wieku, później wspierane przez misje francuskie i szwedzkie.

Główne odkrycia:

Obszar II — Świątynia Astarte: Odkryta w 1963 roku. Wielka świątynia z brązu (XIII–IX w. p.n.e.) z ołtarzami, cysternami na krew zwierzęcą, magazynami na wota. Znaleziono ponad 10 000 obiektów kultowych: figurki, amulety, ceramikę. Dziś: częściowo widoczny teren wykopaliskowy przy ul. Kimonos.

Obszar III — Warsztaty metalurgiczne: Piece do wytopu miedzi z XIII w. p.n.e. Tygle, fragmenty rudy, narzędzia. Potwierdzają tezę, że Kition było centrum przetwórstwa miedzi, nie tylko jej handlu.

Cmentarzysko w Chrysopolitissa: Sarkofagi fenickie z V–IV w. p.n.e. Jeden z sarkofagów zawierał inskrypcję fennicką z imieniem królewskim — kluczowy dokument.

Monety z inskrypcjami: W zbiorach Muzeum Cypryjskiego — monety srebrne z wizerunkiem Baalmeleka II, napis fenicki. Jedne z niewielu zachowanych monet z autonomicznej mennicy Kition.

Muzea z kolekcjami Kition

Muzeum Larnaka (Municipal Museum) — ul. Kimonos (GPS: 34.921°N, 33.638°E). Ceramika, figurki, monety z wykopalisk Kition. Wejście: 2,50 EUR. Nieduże, ale dobrze opisane.

Muzeum Cypryjskie w Nikozji — największa kolekcja artefaktów fennickich z Kition poza wykopaliskowym terenem.

British Museum (Londyn) — część zbiorów z XIX-wiecznych wykopalisk trafiła tam przed regulacją eksportu dóbr kultury. Kolekcja dostępna online w BM database.

Filozoficzne dziedzictwo — Zenon z Kition

Kition to nie tylko polityczna historia. W ok. 334 p.n.e. w Kition urodził się Zenon (Ζήνων) — założyciel szkoły stoickiej, jeden z najważniejszych filozofów starożytności. Zenon był synem fenicko-cypryjskiego kupca. W młodości wyruszył do Aten, gdzie studiował pod Krates z Teb, a następnie stworzył własną szkołę filozoficzną — stoicyzm — na Stoa Poikile ("Malowanej Kolumnadzie") w Agora ateńskiej.

Stoicyzm (spokój wobec losu, cnota jako jedyne dobro, rozum jako przewodnik życia) stał się dominującą filozofią cesarstwa rzymskiego. Marek Aureliusz, Epiktet, Seneka — stoicy. Wszystko zaczęło się od cypryjsko-fenickiego kupca z Kition.

Pomnik Zenona stoi w centrum Larnaki przy ratuszu (GPS: 34.921°N, 33.638°E).

Kition dzisiaj — co zobaczyć

Praktyczne miejsca:

• Teren wykopaliskowy Kition — ul. Kimonos. Fragmenty murów i świątyń widoczne za siatką. Wejście 2,50 EUR.
• Kościół Agios Lazaros (GPS: 34.919°N, 33.638°E) — wzniesiony wg tradycji na miejscu grobu Łazarza (który wg tradycji cypryjskiej uciekł do Kition po wskrzeszeniu). Późnobizantyjski, XI w. Krypta ze "grobem Łazarza" — wejście wolne.
• Salt Lake (Jeziorko Słone) w Larnace — wg legendy: Afrodyta zamieniła winnicę nieuprzejmego ogrodnika w słone jezioro. Dziś rezerwat ptaków (flamingami w zimie). GPS: 34.885°N, 33.609°E.

Hotele przy centrum Larnaki i Muzeum Kition — dla turystów łączących plaże z historią fenicką — rezerwujesz na CyprusBooker filtr "Larnaka centrum" lub "Larnaka Old Town".