Królestwo Lusignan — 300 lat francuskich rycerzy na Cyprze i ich zamki

W 1192 roku Ryszard Lwie Serce, powracający z III Krucjaty, sprzedał Cypr Guyowi de Lusignan — detronizowanemu królowi Jerozolimy, Francuzowi z rodu Poitou. Zaczęło się 300 lat dynastii frankońskiej, które odcisnęły na wyspie piętno nie mniejsze niż wieki osmańskie: gotyckie kościoły, zamki górskie, system feudalny, prawna warstwa kultury i język, który wciąż pobrzmiewa w niektórych cypryjskich toponomastyce.

Kim byli Lusignanowie

Ród Lusignan pochodzi z regionu Poitou w zachodniej Francji. Przed przybyciem na Cypr, Lusignanowie rządzili Królestwem Jerozolimskim (1186–1192) — przeniesioną monarchią krzyżowców, która istniała po upadku Jerozolimy w mocno okrojonej formie.

Guy de Lusignan kupił Cypr za 40 000 saracenów (zlatych bezantów) — choć pierwsza rata wypłacona Ryszardowi to ok. 25 000. Reszta nigdy nie dotarła. Ryszard był pochłonięty krucjatą i powrotem do Anglii. Cypr formalnie stał się własnością Lusignanów.

Dynastia rządziła wyspą od 1192 do 1489 roku — 297 lat. W tym czasie Cypr był jednym z najbogatszych regionów Morza Śródziemnego: tranzyt handlu między Europą a Lewantem, eksport cukru trzcinowego, bawełny i halloumi (tak, halloumi był cypryjskim towarem eksportowym już w XIV wieku — weneckie dokumenty handlowe go wymieniają).

Zamki dynastii Lusignan — cztery główne

Zamek Kolossi (GPS: 34.672°N, 33.004°E)

Dystrykt Limassol, 14 km na zachód od miasta. Wzniesiony przez frankońskich rycerzy zakonnych — Joannitów — w XIII wieku, przebudowany przez Lusignanów w XIV–XV wieku do formy zachowanej do dziś.

Kolossi było centrum produkcji wina Commandaria i cukru trzcinowego. Słynne wino Commandaria (znane jako Vin de Commanderie) było eksportowane do Europy i opisywane przez angielskich kronikarzy jako "najlepsze wino świata". Wieża zamkowa (trzykondygnacyjna, mury grubości 2,7 m) jest jednym z najlepiej zachowanych przykładów architektury zamkowej frankońskiej na Cyprze.

Wejście: 2,50 EUR. Czynny codziennie 8:30–17:00.

Zamek Saint Hilarion (GPS: 35.306°N, 33.268°E)

Góry Kyrenia, Cypr Północny. Dostęp przez punkt przejścia Ledra Palace lub Ayios Dometios. Dla turystów z południa — można odwiedzić z jednodniową przepustką.

Zamek wzniesiony na stromym klifie na 732 m npm jest jednym z najbardziej spektakularnych zamków frankońskich na świecie. Trzy odrębne kondygnacje — dolna (koszary i stajnie), środkowa (kościół i magazyny), górna (kwatery królewskie). Widok ze szczytu: cała północna część Cypru, Turcja widoczna w pogodny dzień.

Lusignanowie używali zamku jako letniej rezydencji królewskiej. Legenda: zamek zainspirował Walta Disneya do projektu zamku w Kopciuszku (nigdy nie udowodnione, ale powszechnie cytowane na Cyprze).

Wejście: 5 EUR po stronie tureckiej. Godny uwagi.

Zamek Buffavento (GPS: 35.296°N, 33.420°E)

Drugi szczyt łańcucha Kyrenia, ok. 15 km od Saint Hilarion. Mniej znany, trudniej dostępny (droga gruntowa i piesze 30 minut). Ruiny — nie zachował się dach ani wnętrza — ale sama wspinaczka i widok nagradza każdy wysiłek.

Buffavento po włosku: "Bito przez wiatry". Nazwa frankońska, zachowana do dziś.

Zamek Kyrenia (Girne) (GPS: 35.340°N, 33.320°E)

Port Kyrenia na północy. Jeden z najlepiej zachowanych zamków śródziemnomorskich — zaczęty przez Bizancjum w VIII wieku, rozbudowany przez Lusignanów w XIII–XV, przebudowany przez Wenecjan w XVI. Dziś muzeum.

W środku: wrak statku fenicko-hellenistycznego z IV w. p.n.e. — jeden z najstarszych wraków w muzeum morskim na świecie. Wejście: 4 EUR.

Gotyckie katedry — Nikozja i Famagusta

Lusignanowie nie budowali tylko zamków. Ich dziedzictwo to kościoły i katedry gotyckie, które do dziś stoją, choć zmienione.

Katedra Hagia Sophia w Nikozji — budowana 1209–1326, gotycka katedra w stylu wczesnofrancuskim, podobna do katedr w Reims i Poitiers. Po podboju osmańskim 1570 roku przebudowana na meczet (dwa minarety dobudowane). Dziś: meczet Selimiye na północy Nikozji. Można wejść i zobaczyć gotyckie żebra i okna różane obok islamskiej wystroju.

Katedra San Nicola w Famagusta — ukończona 1373, koronacyjna katedra królów Cypru i Jerozolimy (Lusignanowie twierdzili do tytułu Królestwa Jerozolimskiego nominalnie do 1489 roku). Przebudowana w meczet Lala Mustafa Pasha w 1571. Jedna z najbardziej imponujących gotyckich fasad na Bliskim Wschodzie — trzy portale wejściowe wzorowane na katedrze w Reims.

Dziedzictwo językowe i prawne

Język starof rancuski, którym mówił dwór Lusignan, pozostawił ślady w cypryjskim dialekcie greckim:

• "Koumpe" — komora, komnata (fr. chambre)
• "Fountana" — studnia (fr. fontaine)
• "Mastre" — mistrz, nauczyciel (fr. maître)
• Wiele nazw geograficznych: Buffavento, Kolossi, Pentadaktylos (mieszana gr./fr. toponomastyka)

Prawo frankońskie (Assises de Jérusalem) stosowane na Cyprze przez Lusignanów było jednym z najnowocześniejszych kodeksów feudalnych średniowiecza — regulowało prawa poddanych, handel, dziedziczenie, procedury sądowe. Kopie tego kodeksu zachowały się i były studiowane przez prawników europejskich przez wieki.

Koniec dynastii — Wenecja i 1489 rok

Katarzyna Cornaro (Caterina Corner), ostatnia królowa Cypru z dynastii Lusignan z żeńskiej linii, abdykowała pod wenecką presją w 1489 roku i oddała wyspę Republice Weneckiej. Podpisała abdykację w Famagusta, po czym przeprowadziła się do Asolo (Veneto), gdzie żyła dostatnio do śmierci w 1510 roku.

Wenecjanie nie przedłużyli dynastii — zaczęła się nowa epoka fortyfikacji i handlu pod lwem Świętego Marka.

Zamki Lusignan i katedry gotyckie Cypru — najlepiej zwiedzane z bazy w Limassol lub Nikozji. Hotele w centrum Limassol blisko zamku Kolossi i dzielnicy historycznej znajdziesz na CyprusBooker filtr "Limassol centrum".