Język ormiański, maronicki i arabski na Cyprze — mniejszości językowe wyspy

Cypr jest oficjalnie krajem dwujęzycznym: grecki i turecki są językami urzędowymi zgodnie z konstytucją z 1960 roku. Ale językowa rzeczywistość wyspy jest znacznie bogatsza. Cztery mniejszości językowe — Ormianie, Maronici, Latynosi i Romowie — zachowały swoje języki przez stulecia w izolacji lub na marginesie historii głównego nurtu. Trzy z nich są wpisane na europejską listę języków zagrożonych wymarciem.

Cypryjski arabski (Maronicki) — prawdopodobnie ginący język

Cypryjski arabski (lokalnie: Sanna lub Sanna tou Maradh — "język Maradha") jest językiem arabskim, którym mówią Maronici cypryjscy — katolicka mniejszość chrześcijańska, której przodkowie przybyli z Syrii i Libanu między VIII a XIII wiekiem. Przez wieki mieszkali w czterech wsiach na północy wyspy: Kormakitis (Κορμακίτης), Asomatos, Karpasha i Ayia Marina.

Po podziale wyspy w 1974 roku, wszystkie cztery wioski maronickie znalazły się w strefie tureckiej. Większość Maronitów (ok. 6000 osób) ewakuowała się na południe — ale ok. 200 starszych pozostało w Kormakitis. Dziś żyje tam ok. 100–130 osób, z których aktywnie używa języka może 50–80.

Cypryjski arabski jest unikalny lingwistycznie: dialekt arabski z X–XI wieku, który przez 1000 lat absorbował wpływy greckie, tureckie i we neckie — bez kontaktu z arabskim standardowym. Efekt: jest wzajemnie niezrozumiały zarówno z nowożytnym arabskim (fusha), jak i z arabskim libańskim. Arabista ze świeżo ukończonym kursem klasycznego arabskiego w Kormakitis nie zrozumie nic.

Od 2013 roku Unia Europejska finansuje programy rewitalizacji języka — szkoły weekendowe dla dzieci Maronitów z południa, nagrania słownikowe, gramatykę w wersji cyfrowej. Skuteczność tych programów jest dyskutowana.

Jak odwiedzić: Kormakitis (GPS: 35.277°N, 32.840°E) leży na północy Cypru, dostępny przez punkty przejścia z południa. Mała kawiarnia i kościół maronicki przy głównym placu wioski.

Język ormiański na Cyprze

Ormianie cypryjscy (Κυπριακοί Αρμένιοι) to wspólnota licząca ok. 3500–6000 osób, z których znaczna część ma podwójne obywatelstwo armeńskie lub zachowała znajomość języka ormiańskiego.

Pierwsze fale ormiańskie przybyły na Cypr w XII–XIII wieku — uchodźcy z Cylicji (Armenii Mniejszej w dzisiejszej południowej Turcji) po upadku tamtejszego królestwa krzyżowczo-ormiańskiego. Kolejne fale: po masakrach ormiańskich 1894–1896 i ludobójstwie 1915–1923.

Dziś społeczność ormiańska jest skupiona głównie w Nikozji i Limassol. Posiada:

• Kościół ormiański w Nikozji (Apostolski, przy Bezirk 5)
• Szkołę ormiańską Nareg (Nareg Armenian School, Nikozja) — prywatna, z nauczaniem języka ormiańskiego
• Klub kulturalny AYMA
• Gazetę "Aztag" (wydawaną w Bejrucie, ale dostępną na Cyprze)

Język ormiański używany przez starsze pokolenia to ormiański zachodnie (hayeren) — wariant używany przez diasporę, różniący się od ormiańskiego wschodniego (używanego w Armenii). Młodsze pokolenie mówi głównie po grecku, ale uczestniczy w kulturze ormiańskiej.

Coroczny Dzień Pamięci Ludobójstwa Ormiańskiego (24 kwietnia) jest obchodzony oficjalnie na Cyprze — jednym z nielicznych krajów UE, które uznają ludobójstwo ormiańskie oficjalnie (od 1982 roku).

Cypryjski turecki — nie tylko "mniejszość północna"

Turcy cypryjscy (Κυπριακοί Τούρκοι) stanowili ok. 18% populacji przed 1974 rokiem i żyli w mieszanych wioskach z Grekami. Ich dialekt (cypryjski turecki) różni się od tureckiego standardowego analogicznie do różnicy między dialektem greckim cypryjskim a standardowym.

Po 1974 roku populacja turecka jest skupiona wyłącznie na północy. Jednak ok. 100 000 Turków cypryjskich posiada cypryjski paszport (= paszport UE) i wielu mieszka na południu lub za granicą. Mniejszość turecka na południu jest dziś liczebnie nieznaczna (ok. 200–300 osób stałych).

Cypryjski turecki zachowuje archaiczne formy z XIV–XV wieku i słownictwo z osmanskiego, które w Turcji zostało wyeliminowane przez reformy Atatürka (czystki słownikowe lat 1928–1940). Lingwiści traktują cypryjski turecki jako ważne archiwum języka ottomańskiego.

Cypryjski romani — Kurbeti

Cymbal (Κύμπαλοι) lub Kurbeti to nazwa Romów cypryjskich — mniejszości, która przybyła na wyspę prawdopodobnie w XV–XVII wieku z Azji Mniejszej przez Anatolię. Ich język, Kurbetcha, jest formą indo-ariańskiego romani z intensywnymi wpływami greckimi i tureckimi.

Populacja: szacunki trudne do weryfikacji — ok. 5000–8000 osób, wielu zintegrowała się do głównego nurtu greckiej lub tureckiej społeczności i nie identyfikuje się otwarcie jako Romowie. Kurbetcha jest praktycznie wymierającym językiem — prawdopodobnie poniżej 500 aktywnych mówców.

Łacina i Latynosi — zanikła warstwa frankońska

Warstwa łacińska i frankońska pozostawiła ślady językowe na Cyprze, ale jako oddzielna wspólnota językowa zanikła. Słownictwo frankońskie przetrwało w cypryjskim dialekcie greckim (patrz artykuł o dialekcie). Jako osobna mniejszość — Latynosi cypryjscy (potomkowie krzyżowców i kupców z okresu Lusignan i Wenecji) — zintegrowała się w XVII–XIX wieku z prawosławną lub katolicką (maronicką) społecznością.

Polityka językowa i UE

Cypr jako jedyny kraj UE ma dwa języki urzędowe konstytucyjnie (grecki i turecki), ale turecki jest językiem urzędowym tylko na papierze — administracja Republiki Cypru działa po grecku i angielsku. Turecki jest językiem urzędowym praktycznie tylko na północy, poza Republiką.

Europejska Karta Języków Regionalnych i Mniejszościowych nie jest ratyfikowana przez Cypr — co jest obiektem krytyki ze strony organizacji językoznawczych UE.

Hotele i noclegi w Kormakitis lub w Nikozji (dla odwiedzin społeczności ormiańskiej i maronickiej) rezerwujesz na CyprusBooker — po stronie Nikozji filtr "stare miasto" lub "Nikozja centrum".